AB Komisyonu Genişleme Sürecini Reforme Etmeye Hazırlanıyor

AB Komisyonu, birliğin genişleme sürecini reforme etmeye yönelik öneriler hazırlıyor. Yetkililere göre Komisyon, giderek üye devletler tarafından şekillendirilen tartışmada rolünü yeniden güçlendirmek istiyor.

Karadağ'ın AB'ye katılma sürecinde son düzlüğe girmesiyle birlikte genişleme konusu gündemin üst sıralarına çıktı. Son haftalarda üye ülkeler, katılım sürecinin nasıl reforme edileceğine dair çeşitli fikirler içeren pozisyon belgeleri sundu.

Altı AB kurucu üyesinden beşi, eski Macaristan Başbakanı Viktor Orban yönetiminden çıkarılan derslere dayanarak, demokratik gerilemenin ve hukukun üstünlüğü ihlallerinin önüne geçmek için mevcut güvencelerin güçlendirilmesini önerdi. Almanya ve Fransa, aday ülkelerin tam üyeliğe ulaşmadan önce AB katılımının faydalarını daha erken hissedebilmeleri için kademeli entegrasyon fikirleri ortaya attı. Daha önce Almanya Şansölyesi Friedrich Merz, Ukrayna'ya güvenlik garantileri genişletmek için bir "ortak üyelik" statüsü oluşturulmasını önermişti.

AB Konseyi Başkanı Antonio Costa'nın 27 başkente yaptığı turun ardından AB ülkeleri, ekim ayında yapılacak bir sonraki AB liderler zirvesinde katılım sürecinin reformu üzerine stratejik bir tartışmaya hazırlanıyor. Zirve öncesinde Komisyon, inisiyatifi yeniden ele almasına ya da tartışmanın kontrolünü kaybetmemesine yardımcı olacak öneriler üzerinde çalışıyor.

Komisyon sözcüsü yaptığı açıklamada, "Konuyla ilgili olarak çeşitli üye devletlerden katkılar gördük. Komisyon da bu alanda çalışıyor. Bu yıl ekim ayında yapılacak Avrupa Konseyi toplantısında genişleme ve reformlar üzerine yapılacak stratejik tartışmayı sabırsızlıkla bekliyoruz," dedi.

Daha Kapsamlı Reform Planları

Önerilerin kapsamı, AB yürütme organının en üst siyasi düzeyinde halen tartışılıyor. Komisyonun, geçen yılın başından bu yana 30 veya daha fazla üyeli bir birliğin bütçe, karar alma ve iç işleyişini ortaya koyan genişleme öncesi politika değerlendirmelerini açıklaması bekleniyordu. Ancak Ukrayna'nın üyelik başvurusunun tabloyu karmaşıklaştırmasıyla bu değerlendirmeler sessizce rafa kaldırıldı. Bu süreç, AB içindeki güç ve kaynak dağılımını doğrudan etkilediği için hassas bir konu olmaya devam ediyor.

Komisyon temsilcisi, "Genişleme öncesi politika değerlendirmeleri konusunda, iletişimi mümkün olan en kısa sürede tamamlamak için titizlikle çalıştığımızı ve nihai hedefimizin bunun en yüksek kaliteye ulaşmasını sağlamak olduğunu ekleyebiliriz," dedi.

AB genişleme sürecinin reformuna ilişkin tartışma hız kazanırken, antlaşmalarda değişiklik yapılmasını gerektirecek geniş kapsamlı bir tartışma için ne kadar istekli olunduğu belirsiz. Zamanlama, gelecek yıl yapılacak ve aşırı sağcı Ulusal Birlik Partisi adayının yarışa girmesinin beklendiği Fransız cumhurbaşkanlığı seçimi öncesinde özellikle hassas. Ulusal Birlik lideri Jordan Bardella, Ukrayna'nın AB'ye katılımına kesin bir dille karşı çıktığını belirtti.

Öte yandan, katılım sürecinin, özellikle Ukrayna gibi ülkelerin iç reformlarını sürdürürken AB üyeliğinin erken faydalarını görebilmeleri için daha derinlemesine yeniden düzenlenmesi er ya da geç gündeme gelebilir. Ancak yeni üyeler için daha güçlü güvenceler oluşturulmasına ilişkin tartışma şimdiden başlamış durumda.

Güvencelerin Güçlendirilmesi

Komisyonun hazırladığı öneriler, en azından katılım süreci tamamlandıktan sonra yeni üye devletlerde demokratik gerilemeyi önlemeye yönelik güvence mekanizmalarına ilişkin tartışmayı ilerletecek gibi görünüyor. Komisyon sözcüsü, "Gelecekteki katılım antlaşmalarına hangi güvencelerin nasıl yerleştirilebileceği üzerine düşünüyoruz. Amaç basit: özellikle temel konularla bağlantılı olarak müzakereler sırasında verilen taahhütlerin katılımdan sonra da korunmasını sağlamak," diye ekledi.

Amaç, tartışmanın yükünün AB'nin 28. üyesi olmaya en yakın ülke olan Karadağ'ın üzerine binmesini önlemek. Karadağ'ın katılım antlaşmasının hazırlanmasına birkaç hafta önce başlanması, ülkenin gelecekteki üyelikler için bir test alanına dönüşme riskini beraberinde getiriyor. Konuyla ilgili bir AB yetkilisi, "Bunu yalnızca Karadağ için yaparsanız, iyi performans gösterdikleri halde cezalandırılıyorlarmış gibi görünebilir. Yükün tamamı Karadağ'ın üzerine bindirilemez, sürecin adil olması gerekiyor," dedi.

Diğer üye devletlerin Komisyonun hamlesini nasıl karşılayacağı belirsiz. Bazı başkentler inisiyatifi memnuniyetle karşılarken, bazıları bunu bir güç gösterisi olarak görebilir. Görüşmelere hakim ikinci bir AB yetkilisi, "Ortada dolaşan pek çok fikir var ama şimdilik bunlar sadece fikir. Bazıları oldukça muğlak. Ortak bir uzlaşı yok," diye konuştu.

Tecrübelerden Yola Çıkmak

Güvenceler, AB genişleme süreci için yeni bir unsur değil. Orban'ın nisan ayında iktidardan uzaklaştırılmasının ardından reform için siyasi rüzgarlar güçlenmiş olsa da Komisyon, daha önce de daha sıkı koruma mekanizmaları getirme niyetini ortaya koymuştu. Komisyon, genişleme sürecine ilişkin 2025 yıllık değerlendirme raporunda, "Gelecekteki katılım antlaşmalarının, katılım müzakerelerinde üstlenilen taahhütlerde gerilemenin önlenmesi için daha güçlü güvenceler içermesi, ayrıca yeni üye devletlerin hukukun üstünlüğü alanındaki sicillerini korumaya devam etmeleri gerekiyor" ifadelerine yer verdi.

Brüksel, daha güçlü güvenceler tasarlarken geçmiş deneyimlere bakacak. Bunun başlangıç noktası, Birliğin en yeni üyesi olan ve 2013'te katılan Hırvatistan'ın katılım antlaşması olacak. Zagreb'in AB'ye katılmasıyla devreye giren yeni bir izleme mekanizması, Komisyonun Hırvatistan'ın katılım öncesi taahhütlerini yakından izlemesini şart koşuyordu. Bu mekanizma, adalet ve temel haklara, yargının bağımsızlığı, savaş suçu davaları, azınlıkların korunması ve mültecilere ilişkin meseleleri kapsıyordu.

Önceki katılım antlaşmaları ise, katılımdan sonraki üç yıl boyunca ciddi ekonomik sorunlar, iç pazar ihlalleri ve adalet ile içişleri müktesebatındaki eksiklikleri kapsayan güvence hükümleri içeriyordu.

Yeni Fikirler

Beş kurucu üye, çok daha ileri gidilmesini talep ederek, olası hukuki ihlaller için AB fonlarının ve hatta kurumsal karar alma süreçlerindeki oy haklarının askıya alınması gibi hızlı yaptırımlar öneriyor. Bu tür öneriler ciddi dirençle karşılaşıyor çünkü bazı başkentler, bunun üye devletler arasında eşitlik ilkesini zedeleme riski taşıdığını ve bu tür bir koşulluluğun katılım antlaşmasını fiilen yeniden açmak anlamına geleceğini savunuyor.

Buna karşılık, daha az tartışma yaratan diğer önlemler arasında, AB hukukunun tam uygulanmasından sınırlı sapmalar içeren geçiş dönemlerinin uzatılması ihtimali yer alıyor. Uzatılması muhtemel en önemli geçiş düzenlemelerinden biri, diğer AB ülkelerinin yeni üye devletlerden gelen işçilerin işgücü piyasalarına erişimini geçici olarak kısıtlama imkanıyla ilgili.

Katılım antlaşmasına eklenecek her türlü geçici çekince, liyakate dayalı olmayacak. Sürecin siyasileşmesini önlemek için, demokratik gerilemenin ne anlama geldiğine dair açık ölçütler ile bunu objektif biçimde değerlendirecek bir mekanizmanın tanımlanması gerekecek.

Masada bir diğer fikir, yeni üye devletler için Avrupa Kamu Savcılığı Ofisi'ne (EPPO) katılımı zorunlu hale getirmek. Şu anda 27 üye devletten 24'ü EPPO'nun parçası, ancak İrlanda ve Macaristan da katılım isteğini dile getirdi.

Avrupa'da Balkanlar Politika Danışma Grubu koordinatörü Florian Bieber, yaptığı açıklamada, "Güvencelerin güçlendirilmesi, geleneksel olarak genişlemeye kuşkuyla yaklaşan ülkelerin endişelerini hafifletebilir. Sonuç, katılım antlaşmalarının onaylanma olasılığının artması olabilir," dedi.