AB Yapay Zekâ Gigafabrikaları İçin İhale Sürecini Başlattı

Avrupa Komisyonu, Avrupa'da ileri düzey yapay zekâ modellerinin eğitilmesine yönelik egemen altyapı oluşturma hedefi kapsamında, kamu kaynaklarıyla finanse edilecek en fazla yedi yapay zekâ gigafabrikası için ihale çağrısı başlattı. Bu adımla, gelişmiş yapay zekâ modellerini eğitecek altyapıyı Avrupa içinde kurmayı ve küresel teknoloji şirketleriyle rekabette aradaki farkı kapatmayı amaçlıyor.

Yapay zekâ gigafabrikaları, en son teknolojiye sahip, yüksek düzeyde uzmanlaşmış çiplerle donatılmış büyük ölçekli bilgi işlem tesisleri olarak tanımlanıyor. Bu tesisler, özellikle trilyonlarca veri noktasını işleyerek eğitilen en gelişmiş büyük dil modellerinin geliştirilmesinde kritik rol oynuyor.

Söz konusu girişim, Avrupa Birliği'nin bulut bilişim hizmetleri ve yarı iletken tedarikinde yabancı sağlayıcılara olan bağımlılığını azaltmayı hedefleyen daha geniş kapsamlı teknoloji egemenliği stratejisinin bir parçasını oluşturuyor.

Ekonomik ve askerî alanlarda önemli atılımlar vaat eden giderek daha güçlü yapay zekâ modellerini geliştirme yarışı, bu modelleri destekleyecek altyapının kurulmasına yönelik küresel rekabeti de hızlandırmış durumda. ABD ve Çin'de dev veri merkezi projeleri hâlihazırda kapsamlı şekilde hayata geçiriliyor.

Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, Şubat 2025'te Paris'te düzenlenen Yapay Zekâ Eylem Zirvesi'nde Avrupa'da yapay zekâ gigafabrikaları kurulmasını öngören planı açıkladı. Girişim, Cenevre'deki CERN laboratuvarının başarısını örnek almayı hedefliyor.

O tarihten bu yana girişim, özel sektörden önemli ilgi gördü. Toplam 76 potansiyel konsorsiyum, proje teklifi sunmak üzere ön başvuruda bulunma niyetini bildirdi. Komisyon, özel sektörden gelen yoğun talebi karşılamak ve altyapının Avrupa genelinde dengeli bir coğrafi dağılımını sağlamak amacıyla, başlangıçta dört veya beş olarak planlanan gigafabrika sayısını en fazla yediye çıkardı.

Bununla birlikte Komisyon, girişimi art arda ertelemesi nedeniyle eleştirilerin de hedefi oldu. Eleştirmenler, yaşanan gecikmelerin Avrupa'nın ABD ve Çin'e yetişme hedefi konusundaki aciliyet söylemiyle çeliştiğini ve ilerleme hızını yavaşlattığını savunuyor.

İhale süreci, kapasitenin önümüzdeki altı buçuk yıl içinde kademeli olarak artırılmasını öngören iki aşamalı bir yapıya bölündü. Bu aşamalı yaklaşımın temel nedenlerinden biri ise finansman yetersizliği olarak gösteriliyor.

Komisyon, başlangıçta gigafabrikalar için 20 milyar avroluk bir fon oluşturma taahhüdü vermiş görünse de, zaman içinde mali katkı taahhütlerini kademeli olarak azalttı. Projenin kamu finansmanı payı, toplam yatırımın yaklaşık üçte birine düşürüldü; kalan üçte ikilik kısmın özel sektörden gelmesi öngörülüyor. AB'nin üstleneceği üçte birin de yalnızca yarısı Brüksel tarafından sağlanacak, geri kalan ise destek veren AB ülkeleri tarafından karşılanacak.

Sonuç olarak Brüksel'in yaklaşık 5 milyar avro katkı yapması, bunu Avrupa hükümetlerinden gelecek bir başka 5 milyar avronun ve yaklaşık 20 milyar avroluk özel sektör yatırımının tamamlaması bekleniyor. Mevcut bütçe çerçevesinde ise Brüksel şu an yalnızca 1 milyar avro taahhüt edebiliyor; geri kalan tutarın, üye devletler arasında hâlâ yoğun pazarlıklara konu olan bir hareketli hedef niteliğindeki bir sonraki Çok Yıllı Mali Çerçeve'den (MFF) gelmesi bekleniyor.

Üst düzey bir Komisyon yetkilisi, "Bir sonraki MFF'ye ilişkin kararları önceden belirleyemeyiz. İkinci fazı desteklemek için bir sonraki MFF'den ne kadar kaynak alabileceğimize dair elimizdeki en iyi tahmini size sunduk," dedi.

Kamu katkıları karşılığında AB ve destek veren üye devletler, kendi seçecekleri kamu projeleri, araştırma merkezleri ve yapay zekâ laboratuvarlarına tahsis etmek üzere hesaplama kapasitesine orantılı bir erişim payı elde edecek. Tüm işletme maliyetleri, projelerde yer alan özel aktörlerin üzerinde olacak. AB yetkilileri, yapay zekâ hesaplama kaynaklarına erişimin hâlâ kıt ve değerli olduğunu hatırlatarak, projelerin kendi ticari hizmetlerini geliştirerek mali açıdan sürdürülebilir olması gerektiğinin altını çiziyor.

Bu ölçekten altyapı projeleri geçmişte de eleştirilmişti; zira genellikle en derin mali imkânlara sahip üye devletlerin lehine işliyorlar. 10 ülke bir gigafabrikaya ev sahipliği yapma isteğini bildirdi: Almanya, İtalya, Fransa, Polonya, Çekya, Danimarka, Finlandiya, Yunanistan, Portekiz ve İspanya. Hem tek ülkeli hem de çok ülkeli konsorsiyumlar mümkün ve Paris bunu tek başına yapma niyetini çoktan ortaya koydu.

Bir diğer yineleyen eleştiri de, gigafabrikalar egemen bir Avrupa altyapısı kurmayı hedeflerken, AB'nin özel yapay zekâ çipleri için hâlâ yabancı tedarikçilere büyük ölçüde bağımlı olması. Bu çerçevede Komisyon, üç çip üreticisiyle mutabakat zaptı imzaladı: Nvidia, AMD ve Qualcomm. İhale dosyalarını değerlendirirken kullanılacak kriterler arasında, tedarikçilerden kaynaklanabilecek olası kilitlenme etkilerini önlemeye yönelik önlemler de yer alıyor.

Üst düzey bir AB yetkilisi, "Avrupa'nın kapasitesini artırmak istediğimizin çok farkındayız, ancak aynı zamanda bazı yapay zekâ uygulamalarını hemen hayata geçirmek istediğimizi de kabul etmemiz gerekiyor. Yani mesele, doğru dengeyi kurmak," diye konuştu.

Başarılı projelerin, gigafabrikaların fiziksel inşaatına 2027 başında başlaması, tesislerin 2028 ortasına kadar faaliyete geçmesi öngörülüyor.