BM nükleer denetim kurumu İran'dan acil iş birliği ve tesislere erişim talep etti

BM'nin nükleer denetim kurumu Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) Yönetim Kurulu, Viyana'da yapılan kapalı oturumda İran'ın nükleer programına ilişkin önemli bir karar aldı. 35 üyeli kurulda yapılan oylamada 21 ülke lehte oy kullanırken, Rusya, Çin ve Nijer karara karşı çıktı. 10 ülke çekimser kalırken, bir ülke aidat borcu nedeniyle oy kullanamadı.

Karar tasarısı Fransa, Birleşik Krallık, Almanya ve ABD tarafından hazırlandı. Kararda, Tahran'dan silah üretimine yakın düzeydeki nükleer madde stoku hakkında "eksiksiz bilgi" vermesi ve UAEA denetçilerinin nükleer tesislere erişimine izin tanıması talep edildi. Açıklamada, bilgi sağlanması ve erişim izninin "hayati ve acil" olduğu vurgulandı.

İsminin gizli kalması koşuluyla konuşan üst düzey bir Batılı diplomat, kararın "İran'ın yasal güvence yükümlülüklerine uyması için Tahran üzerindeki diplomatik baskıyı sürdürmeyi amaçladığını" söyledi.

Karar, Orta Doğu'da gerilimin tırmandığı bir dönemde geldi. ABD çarşamba günü erken saatlerde İran'a hava saldırıları düzenlerken, Tahran da bölgedeki ülkelere karşılık verdi. Bu saldırılar, savaşı sona erdirme çabalarını tehdit ediyor. ABD Başkanı Donald Trump, barış müzakerelerinin tıkanması nedeniyle İran'ın "bedel ödeyeceği" uyarısında bulundu.

İsrail ve ABD'nin Haziran 2025'teki 12 günlük çatışma sırasında İran'ın nükleer tesislerini vurmasından bu yana Tahran, saldırılardan etkilenen tesislere UAEA denetçilerinin girmesine izin vermedi. İran, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması (NPT) kapsamında kurumla iş birliği yapmakla yükümlü olmasına rağmen bu erişimi engelliyor. Kurum, bombardımandan bu yana İran'ın yüzde 60 saflığa kadar zenginleştirilmiş uranyum stokunun durumunu da doğrulayamadı.

UAEA'ya göre İran, 440,9 kilogram yüzde 60 zenginleştirilmiş uranyuma sahip. Bu seviye, silah yapımına uygun yüzde 90 seviyesine teknik olarak çok yakın. UAEA Genel Direktörü Rafael Grossi, yakın tarihli bir röportajında, İran'ın nükleer programını silah üretimine yöneltmesi halinde bu stokun 10'a kadar nükleer bomba yapımına imkân tanıyabileceği uyarısında bulundu. Ancak Grossi, İran'ın böyle bir silaha sahip olmadığını da belirtti.

İran ise nükleer silah peşinde olmadığını, programının tamamen barışçıl olduğunu savunuyor. Kararda, İran'ın son 12 ayda nükleer yükümlülüklerine uymamadaki "başarısızlığından" derin üzüntü duyulduğu ifade edildi.

UAEA Yönetim Kurulu, geçen haziran ayında İran'ın güvence denetimi anlaşmasına uymadığına 20 yıl sonra ilk kez resmen hükmetmişti. Bu karar, ABD ve İsrail'in İran'ın nükleer tesislerine saldırı düzenlemesinden hemen önce alınmıştı.

Sorunun merkezinde, UAEA denetçilerinin İran'da daha önce bildirilmemiş tesislerde tespit ettiği uranyum izleriyle ilgili uzun süredir devam eden soruşturma yer alıyor. İran, 2019'dan bu yana bu nükleer maddenin kaynağı ve mevcut konumuna ilişkin kuruma "teknik açıdan inandırıcı yanıtlar" veremedi. Batılı yetkililer, bu izlerin İran'ın 2003 yılına kadar gizli bir nükleer silah programı yürüttüğüne dair kanıt sunabileceğinden şüpheleniyor.

Çarşamba günkü karar, İran'ın yükümlülüklerine uymaması nedeniyle konunun BM Güvenlik Konseyi'ne (BMGK) taşınmasını öngörmedi. Ancak karar, bu ihtimali açık bırakarak, UAEA Yönetim Kurulu'nun BMGK'ye sunulacak resmi bir uyumsuzluk raporunun zamanlaması ve içeriği de dahil olmak üzere daha fazla adım atmaya hazır olduğunu belirtti.