Gıda enflasyonu uyarısı: Gübre ve enerji arzında ciddi darboğaz yaşanabilir

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Başekonomisti Maximo Torero, Hürmüz Boğazı'nda ticaret akışında yaşanan kesintinin tarım için hayati öneme sahip gübre ve enerji arzında ciddi bir darboğaza yol açtığını belirtti. Torero, sorunun çözülmemesi halinde dünyanın yeni bir gıda kriziyle karşı karşıya kalabileceği ve gıda enflasyonunun yıl sonuna doğru hızlanabileceği uyarısında bulundu.

Gıda Fiyatları Üzerinde Ciddi Baskı

Dünyanın en önemli enerji geçiş noktalarından biri olan Hürmüz Boğazı, aynı zamanda gübre piyasasının kilit tedarikçileri arasında yer alan Körfez ülkelerinin piyasalara erişimini sağlıyor. Özellikle üre, amonyak ve diğer azotlu gübrelerin önemli bir kısmı bölgeden ihraç edilirken Hürmüz Boğazı'ndan geçmek zorunda. Küresel gübre ticaretinin yaklaşık yüzde 30'unun ana güzergahı olan boğazdaki aksaklıklar, enerji fiyatlarını yükseltirken nakliye maliyetlerini de artırıyor. Bu durum tarımsal üretim maliyetlerini doğrudan etkileyerek gıda fiyatları üzerinde ciddi baskı oluşturuyor.

Torero, ABD/İsrail-İran Savaşı sonrasında Hürmüz Boğazı üzerinden gübre tedarikinde üç aydan uzun süredir yaşanan büyük çaplı kesintinin etkilerini değerlendirdi. Savaş öncesi küresel gübre tedarik zincirinin yüzde 35'i ve fosfatlı gübre arzının yüzde 20'sinin geçtiği boğazda bu akışın önemli ölçüde azaldığını kaydeden Torero, savaşın başından beri petrolde yüzde 50, gazda yüzde 25 ve ürede yüzde 55'e varan fiyat artışları görüldüğünü anımsattı. Ayrıca navlun ve bunker yakıt maliyetlerinin sırasıyla yaklaşık yüzde 43 ve yüzde 58 arttığını paylaştı.

Torero, "Tüm bu girdiler gıdada üretimi ve verimi etkileyecek. Emtia fiyatlarında bazı artışlar görmeye başladık. Mısır fiyatında yüzde 9, soya fasulyesinde yüzde 25, buğdayda yüzde 8, pirinçte ise yüzde 2 ile 9 arasında artış gördük. Dolayısıyla fiyatların seyri, Hürmüz Boğazı'na ilişkin gelişmelere bağlı." dedi.

Önceki hasat döneminden yeterli stok bulunması nedeniyle fiyatların henüz fazla artmadığını anlatan Torero, ancak yıl ortası veya sonuna doğru fiyatlardaki artışın hızlanabileceğini ve bu durumun yeniden gıdada enflasyon sorunu yaratabileceğini ifade etti.

Gıda Enflasyonunda Hızlanma Riski

Torero, özellikle Asya'da halihazırda gıda enflasyonunda bir miktar hızlanma görüldüğünü, bu etkinin Afrika, Latin Amerika ve gelişmiş ülkelere de yayılma riskinin bulunduğunu belirtti. "Dolayısıyla sorun bu yılın sonuna veya gelecek yıla doğru daha da derinleşebilir. Hürmüz Boğazı'ndaki kesinti kaynaklı yaşadığımız bu durum, bir arz darboğazı. Tarım için gerekli temel girdilerin arzının neredeyse üçte biri kısıtlandı ve bu sorun hemen çözülmezse ciddi bir gıda krizi yaşama olasılığımız oldukça yüksek." diye konuştu.

Torero, boğazda ticaret akışının yeniden başlaması durumunda olumlu etkiler olabileceğini ancak ekim takviminin başlamış olması nedeniyle etkilerin mutlaka görüleceğini söyledi.

FAO Gıda Fiyat Endeksi'nin savaşın etkisiyle yükseldiğini ancak Kovid-19 dönemindeki yüksek seviyelerden uzak olduğunu dile getiren Torero, enerji ve taşıma maliyetlerindeki artışın gıdada önemli bir etken olduğunu anlattı.

Torero, Hürmüz Boğazı'nda ticaret akışının kesilmesinin gıdada çok yönlü etkisi olduğuna işaret ederek, "Şu anda önümüzdeki dönemde gıdada üretimin daha düşük olacağını biliyoruz. Sorunun ne kadar derinleşeceği Hürmüz Boğazı'ndaki gelişmelere bağlı. Ancak bir de El Nino etkisini göstermeye başlar ve önemli ihracatçı ülkeleri etkilerse, mevcut durum çok hızlı kötüleşebilir. Beni en çok endişelendiren bu çünkü hala arz kısıtının etkisinin emtia fiyatlarına aktarılma sürecindeyiz." dedi.

Emtia fiyatlarının arttığını ve gıda enflasyonuna etkisinin başladığını gördüklerini belirten Torero, "El Nino beklendiği gibi etkisini göstermeye başlarsa, fiyatlardaki sıçrama çok hızlı ve büyük olabilir. Bu da bizi daha da ciddi bir sorunla karşı karşıya bırakır. Dolayısıyla mesajım en azından insan kaynaklı sorunların durdurulması. Hürmüz Boğazı hemen açılır ve ticaret akışı başlarsa yaşanabilecek sorunun şiddeti azalacaktır." değerlendirmesinde bulundu.

Savaş Öncesi Hürmüz Boğazı'ndaki Gübre Tedariki

Uluslararası Gübre Birliği verilerine göre, Orta Doğu küresel gübre ticaretinde kritik bir rol oynuyor. İran, Katar, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn, 2024'te küresel amonyak ticaretinin yüzde 23'ünü, üre ticaretinin yüzde 34'ünü ve amonyumlu fosfat ticaretinin yüzde 18'ini gerçekleştirdi. Daha geniş ölçekte değerlendirildiğinde Orta Doğu bölgesi, dünya genelindeki başlıca gübre ihracatının yaklaşık yüzde 30'unu sağlıyor. Dünyada en yaygın ticareti yapılan azotlu gübre türü olan üre, bu açıdan özellikle risk altında. 2024'te yaklaşık 18,5 milyon ton üre Hürmüz Boğazı üzerinden ihraç edildi. Bu nedenle boğazdaki deniz taşımacılığında yaşanabilecek uzun süreli bir aksama, küresel gübre piyasalarında hızla hissedilebilecek ciddi etkiler yaratabilir.