Türkiye'nin NATO'ya Giriş Hikayesi: İngiliz Direnci Kırıldı

NATO'nun geleceğini tayin edecek tarihi zirveye ev sahipliği yapacak Türkiye'nin savunma ittifakına üyelik süreci, uzun vadeli "devlet aklı" çerçevesinde şekillendi. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Sovyetler Birliği'nin Boğazlar ve Doğu Anadolu üzerindeki toprak talepleri, Türkiye'yi Batı ile askeri ittifak arayışına yöneltti. 1950 yılında yapılan ilk iki NATO başvurusu, İngiltere'nin başını çektiği Avrupalı devletlerin kültürel ve coğrafi itirazları sebebiyle reddedildi. Kore Savaşı'na asker gönderilmesi ve Türk ordusunun cephedeki başarıları, Amerika Birleşik Devletleri'nin tutumunu değiştirerek Türkiye'nin NATO'ya girişinin önünü açtı. İngiltere'nin Orta Doğu Savunma Paktı kurma çabalarına rağmen Amerikan yönetiminin baskısıyla muhalefet kırıldı. 1951 yılında Ottawa'da alınan davet kararının ardından, 18 Şubat 1952 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde yapılan oylamada 409 kabul ve bir çekimser oyla Türkiye resmen NATO üyesi oldu. Altı yıl süren çok cepheli savaş sonrası yeniden şekillenen küresel düzende güvenlik endişeleri artan Türkiye, yönünü Batı blokuna çevirerek 74 yıl sürecek NATO serüvenini başlattı.

Her Şey Sovyet Tehdidiyle Başladı

İkinci Dünya Savaşı'nda tarafsız kalan Türkiye, Şubat 1945 tarihinde Almanya'ya savaş ilan etti. Sovyetler Birliği, 19 Mart 1945 tarihinde verdiği notayla 1925 tarihli Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması'nı uzatmayacağını bildirdi. Moskova yönetimi 7 Haziran 1945 tarihinde ikinci nota vererek Boğazlar'dan kara ve deniz üsleri talep etti. Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin kaldırılarak yeni anlaşma yapılması istendi. Kars ve Ardahan'ın Sovyetler Birliği tarafından istendiğine dair basında çıkan haberler Ankara'da büyük endişe yarattı. Uluslararası askeri destek arayışına giren Türkiye, 26 Haziran 1945 tarihinde Birleşmiş Milletler Antlaşması'nı imzaladı. Amerika Birleşik Devletleri'nin 1947 Truman Doktrini ve 1948 Marshall Planı çerçevesinde sağladığı destek, iki ülke arasındaki ilişkileri güçlendirdi.

İlk İki Müracaat Ret

Türkiye, NATO'ya ilk başvurusunu CHP iktidarının son döneminde, 11 Mayıs 1950 tarihinde yaptı. Sadece İtalya'nın desteklediği bu girişim reddedildi. 14 Mayıs seçimleriyle iktidara gelen Demokrat Parti, Batı ile ilişkileri geliştirerek ittifaka dahil olmak amacıyla diplomatik temasları hızlandırdı. Kuzey Kore'nin 25 Haziran tarihinde Güney Kore'ye saldırmasıyla başlayan savaş, Türkiye'nin üyeliği için dönüm noktası oldu. Türkiye, 25 Temmuz 1950 tarihinde Amerika'dan sonra Güney Kore'ye asker gönderme kararı alan ikinci ülke olarak kayıtlara geçti. Kararın hemen ardından 1 Ağustos 1950 tarihinde yapılan ikinci üyelik başvurusu da kabul görmedi. Başlangıçta Türkiye'nin üyeliğine sıcak bakmayan Washington yönetimi, Doğu Akdeniz'in güvenliği için Yunanistan'ın yer alacağı bir Akdeniz Paktı kurulmasını planlıyordu.

İngilizlerin Üç Bahane ile Muhalefeti

Türk birliklerinin Kore Savaşı'ndaki başarıları ve Sovyet tehdidinin büyümesi üzerine Amerika stratejisini değiştirdi. İngiltere başta olmak üzere Danimarka, Norveç, Belçika ve Hollanda Türkiye'nin üyeliğine muhalefet ediyordu. İngilizler itirazlarını üç temel gerekçeye dayandırdı:

• Türkiye'nin üyeliğinin, ortak tarihi ve kültürel değerlere sahip devletlerden oluşan Atlantik Paktı inşa etme misyonuna ters düştüğü öne sürüldü.
• Türkiye'nin katılımının ittifakın güvenlik riskini artıracağı, Atlantik savunmasını ilgilendirmeyen sorunları gündeme taşıyacağı iddia edildi.
• Coğrafi genişlemenin üye ülkelerin savunma yükümlülüklerini haddinden fazla artıracağı savunuldu.

İngiltere, Türkiye'nin NATO yerine kurulacak Orta Doğu Savunma Paktı içerisinde yer alması gerektiğini bildirdi.

NATO Üyeliğine Destek Vermeyen Tek Milletvekili

Amerika'nın devreye girmesiyle muhalif ülkeler ikna edildi. Türkiye, 16-21 Eylül 1951 tarihlerinde Ottawa'da düzenlenen NATO Bakanlar Konseyi toplantısında Yunanistan ile birlikte üyeliğe davet edildi. Katılım protokolü 17 Ekim 1951 tarihinde imzalandı. Türkiye'nin üyeliği 18 Şubat 1952 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde görüşülerek 409 oyla kabul edildi. Oylamada tek çekimser oyu Seyhan bağımsız milletvekili Mehmet Cezmi Türk kullandı. Meclis kürsüsünde karara yönelik eleştirilerini dile getiren Türk, "Atlantik Paktı'na girmemizden daha önemli mesele, bu paktın meydana getireceği askeri durumdur. Bu durum hakkında hiçbir izahat verilmemiştir. Aynı şekilde pakta girmemizle hasıl olacak iktisadi vaziyet hakkında fazla tafsilatta bulunulmamıştır. Yükleneceğimiz külfetler kafi şekilde açıklanmamıştır. Konuşmaların hepsi, hissi bir hava içinde geçmiştir." dedi.

NATO'nun İlk Genişlemesi Türkiye ile Gerçekleşti

Kuzey Atlantik Antlaşması, 4 Nisan 1949 tarihinde Washington'da imzalandı. Belçika, Kanada, Danimarka, Fransa, İzlanda, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, Norveç, Portekiz, İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri kurucu üyeler olarak yer aldı. İlk genişleme 1952 yılında Türkiye ve Yunanistan'ın katılımıyla gerçekleşti. İttifaka 1955 yılında Batı Almanya, 1982 yılında İspanya dahil oldu. 1999 yılında Çekya, Macaristan, Polonya; 2004 yılında Bulgaristan, Estonya, Letonya, Romanya, Litvanya, Slovenya, Slovakya; 2009 yılında Arnavutluk, Hırvatistan; 2017 yılında Karadağ; 2020 yılında Kuzey Makedonya; 2023 yılında Finlandiya; 2024 yılında İsveç katıldı. Kuruluşunda 12 ülkenin bulunduğu NATO günümüzde 32 üyeye ulaştı.

Adım Adım NATO Üyeliği

Türkiye'nin 1952'de başlayan NATO üyeliğinin kronolojik serüveni şöyle kayıtlara yansıdı:

• 19 Mart 1945: İkinci Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru SSCB, Türkiye'ye verdiği notayla 1925 tarihli Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması'nın uzatılmayacağını bildirdi.
• 7 Haziran 1945: Sovyet Dışişleri Bakanı Molotov, Türkiye'nin Moskova Büyükelçisi Selim Sarper'e; Boğazlar'da üs verilmesi, Kars ve Ardahan'ın SSCB'ye terk edilmesi ve Montrö Sözleşmesi'nin değiştirilmesi taleplerini iletti.
• 26 Haziran 1945: Türkiye, uluslararası sistemde yerini sağlamlaştırmak amacıyla Birleşmiş Milletler (BM) Antlaşması'nı imzaladı.
• 5 Nisan 1946: ABD, Türkiye'nin Washington Büyükelçisi Münir Ertegün'ün cenazesini Missouri zırhlısı ile İstanbul'a göndererek Türkiye'ye verdiği desteği sembolik olarak gösterdi.
• 12 Mart 1947: ABD Başkanı Truman, Sovyet tehdidi altındaki Türkiye ve Yunanistan'a askeri ve ekonomik yardımı öngören Truman Doktrini'ni ilan etti.
• 17 Mart 1948: İngiltere, Fransa ve Benelüks ülkeleri arasında ortak savunma sistemi kuran Brüksel Antlaşması imzalandı. Bu, NATO'ya giden sürecin ilk adımı kabul edilir.
• 4 Nisan 1949: Washington'da 12 ülkenin katılımıyla NATO kuruldu. Türkiye, o dönemde paktın sadece "Kuzey Atlantik" ülkeleriyle sınırlı olduğu gerekçesiyle ittifakın dışında bırakıldı.
• 30 Mart 1949: Dönemin Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Türkiye'nin NATO dışında tutulmasının büyük bir hata olduğunu ve en kısa sürede telafi edilmesi gerektiğini açıkladı.
• 12 Aralık 1949: Türkiye, Batı dünyasıyla bütünleşme yolunda bir adım olarak Avrupa Konseyi'ne dahil oldu.
• 11 Mayıs 1950: CHP hükümetinin son günlerinde Türkiye, NATO'ya ilk resmi üyelik başvurusunu yaptı. Ancak İtalya dışındaki üyeler, Sovyetleri provoke etme endişesiyle bu talebi reddetti.
• 14 Mayıs 1950: Seçimleri kazanan Demokrat Parti (DP) iktidara geldi ve NATO'ya giriş çabalarını daha da hızlandırdı.
• 25 Haziran 1950: Kore Savaşı patlak verdi.
• 25 Temmuz 1950: Türkiye, BM'nin çağrısına olumlu yanıt vererek Kore'ye 4.500 kişilik bir tugay gönderme kararı alan ikinci ülke oldu.
• 1 Ağustos 1950: Kore'ye asker gönderme kararının hemen ardından NATO'ya ikinci resmi başvuru yapıldı; ancak Eylül ayında yine reddedildi.
• Kasım 1950: Türk birliklerinin Kore'deki Kunuri Muharebeleri'nde kazandığı başarılar, Batı kamuoyunda Türkiye'ye bakışı değiştirdi ve ABD'nin üyeliğe olan desteğini artırdı.
• 15 Mayıs 1951: ABD, değişen stratejik koşullar (SSCB'nin atom bombasına sahip olması vb.) nedeniyle Türkiye ve Yunanistan'ın NATO'ya alınmasını müttefiklerine resmen önerdi.
• 16-20 Eylül 1951: Ottawa'da toplanan NATO Bakanlar Konseyi, Türkiye ve Yunanistan'ın üyeliğe davet edilmesine oy birliğiyle karar verdi.
• 17 Ekim 1951: Londra'da iki ülkenin katılımına ilişkin protokol imzalandı.
• 18 Şubat 1952: Türkiye'nin NATO'ya girişine ilişkin kanun TBMM'de görüşülerek onaylandı. Oylamada 409 kabul oyuna karşılık, Seyhan Bağımsız Milletvekili Mehmet Cezmi Türk tarafından tek bir çekimser oy kullanıldı.
• 21 Şubat 1952: Türkiye, NATO'nun Lizbon'da düzenlenen 9. oturumuna ilk kez tam üye sıfatıyla katıldı.