NATO Arşivleri Açıldı: Türkiye Stratejik Aktör Konumunda

Sinema Genel Müdürlüğü NATO Arşivini Açtı

Kültür ve Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürlüğü, Türkiye'nin NATO üyeliğinin ilk yıllarına ve Soğuk Savaş dönemindeki diplomatik ile askerî faaliyetlerine ışık tutan tarihî film arşivini erişime açtı. Arşivde, 1952 ile 1959 yılları arasında çekilen ve Türkiye'nin NATO içerisindeki diplomatik, askerî ve siyasi faaliyetlerini belgeleyen çok sayıda kayıt bulunuyor.

Arşivdeki Önemli Kayıtlar

Adnan Menderes'in Paris NATO Zirvesi: Arşivin öne çıkan görüntüleri arasında, dönemin Başbakanı Adnan Menderes'in 16-19 Aralık 1957 tarihlerinde Paris'te düzenlenen NATO Hükûmet Başkanları Toplantısı'na katılımı yer alıyor. Soğuk Savaş'ın en kritik zirvelerinden biri olarak kabul edilen toplantıda, Sovyetler Birliği'nin artan askerî ve teknolojik kapasitesine karşı NATO'nun caydırıcılık gücünün artırılması ve üye ülkeler arasındaki siyasi iş birliğinin güçlendirilmesi ele alındı. Görüntülerde, Menderes'in NATO liderleriyle bir araya geldiği anlar, Fransa Başbakanı Félix Gaillard ile görüşmesi ve Türkiye heyetinin temasları yer alıyor.

Fuat Köprülü'nün Değerlendirme Konuşması: 1952 yılına ait kayıtlarda, Türkiye'nin NATO'ya katılımının ardından Dışişleri Bakanı Fuat Köprülü, Atlantik Konseyi Toplantısı sonrası yaptığı konuşmada şu ifadeleri kullandı: "Atlantik Anlaşması Konseyi'nin Paris'te yaptığı bu seferki toplantıda 14 aza devletin savunma ve karşılıklı yardım teşkilatımızın yüksek gayelerinin yalnız askeri sahada değil aynı zamanda iktisadi, içtimai ve diğer sahalarda gerçekleştirmek hususundaki azmi gayet emniyet verici bir şekilde tahayyül etmiştir."

İlk NATO Manevraları: 1953 yılında Güneydoğu Avrupa'da gerçekleştirilen NATO manevralarına ilişkin görüntüler de arşivde yer alıyor. Türkiye, Yunanistan ve İtalya başta olmak üzere NATO'nun güney kanadındaki müttefiklerin katıldığı tatbikatlar, Türkiye'nin NATO bünyesindeki ilk askerî faaliyetlerinden biri olarak öne çıkıyor.

NATO Göklerde Filmi: Arşivde ayrıca, NATO Enformasyon Servisi tarafından hazırlanan "NATO Göklerde" adlı yapım da bulunuyor. Film, askerî ve sivil havacılık arasındaki koordinasyonu, hava sahasının ortak kurallarla yönetilmesini ve NATO'nun hava savunma anlayışını dönemin bakış açısıyla aktarıyor.

10. Yıl Töreni: 1959 yılında NATO'nun kuruluşunun 10. yıl dönümü dolayısıyla düzenlenen törende, Koramiral Fahri Korutürk'ün katılımına ilişkin görüntüler ilk kez yayımlandı. Kayıtlar, Korutürk'ün NATO bünyesindeki faaliyetlerine ışık tutuyor.

Türkiye'nin NATO Serüveni: 1952'den 2026'ya

Arşivdeki görüntüler, Türkiye'nin NATO'daki konumunun geçirdiği dönüşümü de gözler önüne seriyor. İşte önemli kilometre taşları:

• 1952 – Adnan Menderes: Türkiye, Kore Savaşı'na asker göndermesinin ardından 18 Şubat 1952'de NATO'nun 13. üyesi oldu. Soğuk Savaş boyunca ittifakın güneydoğu kanadının temel savunma ülkesi haline geldi.
• 1957 – İlk NATO Zirvesi: Başbakan Adnan Menderes, Paris'teki zirvede Türkiye'yi temsil ederek ülkenin Batı ittifakındaki stratejik rolünü uluslararası platformda görünür kıldı.
• 1960'lar – İsmet İnönü: Kıbrıs gerilimi ve Johnson Mektubu (1964), Türkiye'nin NATO ve ABD ile ilişkilerinde ilk ciddi kırılmalara yol açtı; Ankara daha bağımsız bir dış politika arayışına yöneldi.
• 1974 – Bülent Ecevit: Kıbrıs Barış Harekâtı sonrası ABD'nin silah ambargosu NATO içinde kriz yarattı; Türkiye milli savunma sanayisinin önemini vurgulamaya başladı.
• 1980'ler – Turgut Özal: Soğuk Savaş'ın son döneminde Türkiye, NATO'nun bölgesel caydırıcılığında kritik rol üstlendi ve savunma modernizasyonu hız kazandı.
• 1991 – Körfez Savaşı: Cumhurbaşkanı Turgut Özal döneminde Türkiye, İncirlik Üssü ve bölgesel güvenlik iş birlikleriyle NATO'nun güney kanadındaki önemini ortaya koydu.
• 1999 – Süleyman Demirel ve Bülent Ecevit: Washington Zirvesi'nde NATO'nun yeni stratejik konsepti kabul edilirken Türkiye Balkan operasyonlarında aktif rol aldı.
• 2002–2014 – Recep Tayyip Erdoğan (Başbakan): NATO operasyonlarına katkı artırıldı; Türkiye Afganistan'da ISAF komutasını üstlendi, 2004 İstanbul Zirvesi'ne ev sahipliği yaptı ve savunma sanayisinde yerlileşme politikaları hız kazandı.
• 2016 – Darbe Girişimi Sonrası: Türkiye, FETÖ ve PKK/YPG ile mücadelede müttefiklerden daha güçlü dayanışma bekledi.
• 2019–2022 – S-400 Gerilimi: S-400 alımı nedeniyle Türkiye-ABD ilişkilerinde gerilim yaşansa da Türkiye üyeliğini sürdürerek stratejik konumunu korudu.
• 2022 – Madrid Zirvesi: İsveç ve Finlandiya'nın üyelik sürecinde Türkiye'nin güvenlik talepleri ön plana çıktı; Üçlü Muhtıra imzalandı.
• 2023–2025: İsveç'in NATO üyelik süreci TBMM onayından geçti; Türkiye, Karadeniz güvenliği ve Ukrayna-Rusya savaşında kritik rol üstlendi.
• 2026 – Ankara Zirvesi: Başkan Recep Tayyip Erdoğan'ın ev sahipliğinde NATO liderleri Ankara'da bir araya gelecek; Türkiye 74 yıl sonra ittifakın güney kanadındaki belirleyici rolünü sürdürüyor.

Bu tarihî arşiv, Türkiye'nin NATO içinde sınır bekçisinden stratejik aktöre dönüşümünü belgelerken, ülkenin savunma sanayisi, diplomatik girişimleri ve bölgesel krizlerdeki etkisiyle ittifakın karar mekanizmalarındaki ağırlığını da gözler önüne seriyor.