Dijital Veba: Akıllı Telefon Algoritmaları Çocukları Zehirliyor

2010'lu yılların başında akıllı telefonların yaygınlaşmasıyla başlayan dijital devrim, 2012 yılı itibarıyla çocuk ve gençlerin ruh sağlığında büyük bir kırılma noktası oluşturdu. Algoritmaların devreye girmesi, sosyal medyanın sürekli kullanımı ve dijital oyunların ceplere kadar inmesi, çocuklarda depresyon, kaygı bozukluğu, intihar eğilimi ve akran zorbalığı gibi sorunlarda patlama yaşanmasına neden oldu. Uzmanlar, bu dijital felaketin perde arkasını ve ailelerin alması gereken acil önlemleri değerlendirdi.

SODİMER Başkanı Prof. Dr. Levent Eraslan'ın Değerlendirmeleri

Sosyal Medya ve Dijital Güvenlik Eğitim Araştırma Merkezi (SODİMER) Başkanı Prof. Dr. Levent Eraslan, 2012 yılının dijital dünya için bir kırılma ifade ettiğini belirtti. Eraslan, "2012'den sonra internet artık ara sıra girilen bir yer olmaktan çıktı, sürekli içinde yaşanan bir ortam haline geldi" dedi. Akıllı telefonların yaygınlaşmasıyla çocukların oyun ve arkadaşlık kurma biçiminin değiştiğini vurgulayan Eraslan, yüz yüze sohbetin ve empatinin yerini beğeni sayıları ve mesajlaşmanın aldığını ifade etti.

Zorbalık Telefonla Eve Kadar Takip Ediyor

Prof. Dr. Eraslan, çocuklarda görülen değişimleri şu sözlerle anlattı: "Daha az uyku, dikkat dağınıklığı, hareketsizlik, düşen notlar... Telefonu elden bırakmama isteği (FOMO) çocukları gece geç saatlere kadar ekran başında tutuyor, bu da kaygı ve yalnızlık hissini besliyor. Zorbalık artık okul çıkışında bitmiyor, telefonla eve kadar takip ediyor. Ayrıca çocukların konuşma alışkanlıkları değişti, argo öğrenme hızları ve şiddete yönelim artıyor."

Algoritma Manipülasyonu

Eraslan, sosyal medya algoritmalarının çocuklar üzerindeki etkisine dikkat çekerek, "Algoritma aslında dijital davranışlarımızı çerçeve haline alan ve neredeyse manipüle eden bir uygulamalar bütünü. Sonsuz kaydırma, otomatik oynatan videolar, rastgele aralıklarla gelen bildirimler — hepsi beynin ödül sistemini tetiklemek için tasarlanmış" dedi. Hızlı ve değişken içeriğe alışan çocukların kitap okuma gibi sabır gerektiren işlerde zorlandığını belirten Eraslan, filtrelenmiş yüzler ve kusursuz hayatların çocuklarda kendine güven sorunu ve yetersizlik hissi oluşturduğunu ifade etti.

Teknoloji Şirketlerinin Reklam Oyunu

Prof. Dr. Eraslan, teknoloji şirketlerinin kullanıcıyı ekranda tutmaya odaklandığını belirterek, "Şirketlerin geliri kullanıcının ekranda geçirdiği süreye bağlı. Sakin ve bilgilendirici içerikler yerine merak uyandıran, sinir bozan ya da tartışma çıkaran içerikler öne çıkıyor. Ebeveyn kontrolleri ve yaş sınırlamaları çoğu zaman kağıt üzerinde kalıyor" dedi.

Çözüm Önerileri

Eraslan, teknolojiyi tamamen yasaklamanın çözüm olmadığını belirterek, şu önerilerde bulundu:

• Şirketler: Çocuk hesaplarında sonsuz kaydırma, gece bildirimleri ve otomatik oynatma gibi özellikleri varsayılan olarak kapalı getirmeli.
• Devlet: Yaş sınırlarını pratikte uygulatmalı, algoritmaların şeffaflığını denetlemeli ve çocuk verisini koruyan yasaları sıkılaştırmalı.
• Okullar: Dijital okuryazarlık ve siber zorbalıkla mücadeleyi derslere eklemeli, ders saatlerinde telefon kullanımını sınırlamalı.
• Aileler: Yasaklamak yerine rehberlik etmeli, ekransız alanlar belirlemeli ve kendi telefon alışkanlıklarıyla örnek olmalı.
• Sivil toplum: Dijital güvenlik ve bilinçlendirme eğitimleri düzenlemeli.

Uzman Psikolog Tuğçe Betül Şenel'in Görüşleri

Uzman Psikolog Tuğçe Betül Şenel, dijitalleşmenin çocuk ve ergenlerin ruh sağlığında keskin değişimlere yol açtığını belirtti. Şenel, "Akıllı telefonlar ve sosyal medya, yeni neslin sosyal, duygusal ve bilişsel gelişimini derinden etkiliyor. Ekran süresinin artması uyku düzenini bozuyor, yüz yüze iletişimi kısıtlıyor ve fiziksel aktiviteyi engelliyor" dedi. Sürekli başkalarıyla kıyaslanma ve çevrim içi onay arayışının kaygı düzeyini tırmandırdığını vurgulayan Şenel, ebeveynlerin dijital cihazları oyalama aracı olarak kullanmasının çocukların duygu düzenleme becerisini körelttiğini ifade etti. Ailelerin ekran süresi kadar içerik kalitesine de dikkat etmesi gerektiğini söyledi.

Uzman Klinik Psikolog Berkay Ateş'in Değerlendirmeleri

Uzman Klinik Psikolog Berkay Ateş ise durumu "deneyimsel yoksunluk" olarak tanımladı. Ateş, çocukların dışarıda oynamak yerine ekran başında kalmasının uyku sorunlarına yol açtığını ve bunun depresif belirtiler yarattığını belirtti. "Beyin limbik sistemi ve amigdala yaşayarak öğrenir, ancak ekran sadece teorik bir aktarım sunuyor. Sıcağı dokunarak öğrenmek yerine ekranda gören çocuklar risk alma, arkadaşlık kurma ve hazzı erteleme becerilerinde zayıf kalıyor" dedi. Sosyal onayın metrik ölçümlere dayanmasının çocukların özdeğerini rakamlarla ölçmesine neden olduğunu kaydeden Ateş, yapay zeka filtreleri ve sosyal medya görünürlüğü nedeniyle siber zorbalık riskinin 10 ila 100 katına çıktığını ifade etti. Tabletin ödül olarak sunulmasının yeme bozukluklarına yol açabileceğini belirten Ateş, kısıtlanan ekran süresinin sağlıklı alternatiflerle doldurulması ve okullarda telefonsuz günler düzenlenmesi gerektiğini söyledi.