İsviçre, Yağmalanan 18 Benin Bronzunu Nijerya'ya İade Etti

Nijerya'nın çalınan kültürel mirası yavaş yavaş ülkesine geri dönüyor. Pazartesi günü İsviçre makamları, sömürge döneminde yağmalanan 18 Benin bronzunu Lagos'taki Ulusal Müze'de düzenlenen törenle Nijerya'ya teslim etti.

İade, Benin Girişimi İsviçre programı kapsamında İsviçre müzeleri ile Nijeryalı ortakları arasında yürütülen ortak bir sürecin sonucu. Program, İsviçre koleksiyonlarındaki Benin eserlerinin kökenini araştırmak üzere 2021 yılında başlatıldı.

Pazartesi günkü tören, İsviçre'nin 28 eserin mülkiyetini Nijerya'ya devretmeyi kabul ettiği Mart 2026 tarihinde imzalanan anlaşmanın uygulanmasındaki ilk adımı oluşturdu.

Nijerya Kültür Bakanı Hannatu Musa Musawa, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, "Kültürel mirasımızın geri dönüşü, sadece eserlerin yeniden kazanılması anlamına gelmiyor. Diyalog, güven ve uluslararası işbirliğinin gücünü yansıtıyor." dedi.

İade edilen 18 eserden 14'ü Zürih Üniversitesi Etnografya Müzesi'nden, ikisi Zürih'teki Rietberg Müzesi'nden, ikisi ise Cenevre Etnografya Müzesi'nden geldi.

Bu eserler, ünlü Benin bronzları koleksiyonunun bir parçası. Çoğu metal ve fildişinden yapılmış yüzlerce heykel ve levhadan oluşan bu grup, bugün Nijerya'nın güneyindeki Edo eyaleti olan Benin Krallığı'nın kraliyet sarayını süslüyordu. Bu eserler siyasi ve dini işlevler üstleniyor, krallığın gücünün temel unsurları arasında sayılıyordu.

İngiliz sömürge birlikleri, 1897 yılında binlerce kişinin öldürüldüğü acımasız bir cezalandırma seferi sırasında bu eserlerin çoğunu yağmaladı. Ardından Benin Krallığı, sömürge Nijerya'sına dahil edildi. Çalınan parçalar, ağırlıklı olarak Birleşik Krallık ve Almanya'da olmak üzere 20 ülkedeki 130'dan fazla müzeye satıldı.

Lagos'taki teslim töreninde ayrıca Nijerya'nın Nijer Deltası bölgesinden bir bronz bilezik ile dört arkeolojik monolitin iadesi de gerçekleşti. İsviçre Federal İçişleri Bakanlığı, bu eserlerin "İsviçre'de ceza soruşturması kapsamında el konulduğunu ve ardından devlete devredildiğini" açıkladı.

İsviçre ve Nijerya, kültürel mirasın korunmasını güçlendirmeyi hedefleyen ve "tarihi adaletsizliğin giderilmesine yönelik daha geniş bir çabanın" parçası olan bir işbirliği anlaşması da imzaladı.

On Yıllara Yayılan İade Mücadelesi

Sanat tarihçilerine göre, sömürge döneminde yağmalanan eserlerin iadesine yönelik Afrika devletleri ve topluluklarının çağrıları neredeyse hırsızlıkların kendisi kadar eski. Ancak somut iadeler ancak son yıllarda gerçekleşmeye başladı ve Nijerya bu mücadelenin ön saflarında yer alıyor.

Geçen yıl Hollanda, Nijerya'ya 119 Benin bronzunu iade etti; bu, bugüne kadar ülkeye yapılan en büyük fiziki iade olarak kayda geçti.

Şubat 2026'da Cambridge Üniversitesi, 116 Benin bronzunun mülkiyet hakkını Nijerya Ulusal Müzeler ve Anıtlar Komisyonu'na (NCMM) devretti; eserlerin fiili nakli ise henüz yapılmadı.

Diğer Afrika ülkeleri de önemli kazanımlar elde etti. Benin, 2021'de Fransa'dan 26 kraliyet hazinesi geri aldı; bu süreç, Mati Diop'un ödüllü belgeseli Dahomey'de anlatılıyor. Fransız sömürge birlikleri, bu eserleri 1892'deki Dahomey Krallığı'nın sömürgeleştirilmesi sırasında çalmıştı.

Bu yılın başlarında Fransız yetkililer, sömürge makamları tarafından el konulmasından 110 yıl sonra, kutsal bir konuşan davul olan Djidji Ayôkwé'yi Fildişi Sahili'ne iade etti.

Ancak iade mücadelesi hâlâ çekinceler ve çatışmalarla gölgeleniyor. Nijerya, Ekim 2021'de British Museum'a resmî bir iade talebi iletti. Kurum, Benin Krallığı'na ait 203 Benin bronzu da dahil olmak üzere 900'den fazla eseri elinde tutuyor ve koleksiyonlarının hukuken devredilemez olduğu gerekçesiyle bunları geri vermeyi reddediyor.

Mülkiyet anlaşmazlıkları, iadeler tamamlandıktan sonra bile devam edebiliyor. Kasım 2025'te protestocular, geri dönen eserlerin yönetiminin kentin geleneksel yöneticilerinin yetkisini zedelediğini öne sürerek Nijerya'nın Benin City kentindeki Batı Afrika Sanat Müzesi'nin açılışını engelledi. Müzenin açılışı süresiz olarak ertelendi.

İsviçre'nin iade ettiği eserlerin bir kısmı Lagos Ulusal Müzesi'nde sergilenecek; çoğu ise asıl yerleri olan Edo Eyaleti'ne gönderilerek geçici olarak Benin City Ulusal Müzesi'nde muhafaza edilecek.

İsviçre Federal İçişleri Bakanlığı, "NCMM, yalnızca İsviçre'nin iade ettiği parçaları değil, geçen yıl Hollanda'dan dönen eserleri ve Cambridge'den beklenen iadeleri de kapsayacak şekilde, tüm yeni Benin eserlerini sergileyecek dünya standartlarında bir galeri kurmayı planlıyor." açıklamasında bulundu.