Zendaya'ya 3 Bin Yıllık İran Eserlerini Küpe Takması Tepkisi

Zendaya'ya Tepkiler

Hollywood yıldızı Zendaya, Christopher Nolan'ın Odysseus filminin Londra tanıtımında 3 bin yıllık İran altın eserlerini küpe olarak takınca eleştiri oklarının hedefi oldu. Eleştirmenler, Zendaya'nın antik dünyanın en önemli eser koleksiyonlarından birini uygunsuz bir şekilde kullandığını belirtti.

Zendaya'nın taktığı küpeler, MÖ 1. binyıla tarihlenen ve 1940'ların sonunda İran'ın kuzeybatısında keşfedilen Ziwiye Hazinesi'ne ait altın disk madalyonlardan oluşuyor. Londralı kuyumcu Glenn Spiro, bu parçaları elmas ve 18 ayar altınla yeniden tasarlayarak "Materials of the Old World" koleksiyonuna dahil etti. Eserlerin sahibi ise Londra'nın Mayfair semtindeki Barron London galerisi.

Spiro, 2025 yılında Galerie dergisine verdiği röportajda, "Binlerce yıllık bir eseri boynunuzda taşıyabilir, ama yine de çağdaş ve şık görünebilirsiniz," demişti. Zendaya, tanrıça Athena'yı canlandırdığı film tanıtımı kapsamında yapılan fotoğraf çekiminde bu küpeleri kullandı.

Tepkiler ve Eleştiriler

Eleştiriler kısa sürede uzmanlardan ve sosyal medya kullanıcılarından geldi. "Dr Z the Archaeologist" adlı Instagram hesabını yöneten arkeolog, "Kaçak yollarla elde edilmiş antik eserler hiç de havalı değil," dedi. "Bir arkeolog olarak umarım ünlüler ve stil danışmanları gelecekte yeni sömürgeciliği meşrulaştıran bu tür görüntülerden kaçınır," diyen uzman, antik eserlerin statü göstergesi olarak kullanılmasını ve geçmişin fetişleştirilmesini rahatsız edici bulduğunu ifade etti. Aynı paylaşımda, "Bu eserlerin büyük olasılıkla İran'dan yağmalandığını düşünüyoruz ve bugün ABD'nin kısa süre önce bombaladığı bir ülkenin kültürel mirası, Amerikalı bir oyuncunun kulaklarını süslüyor," ifadelerine yer verdi.

Antik tarihçi Dr. Carla Ionescu ise Substack'te yayımladığı yazısında, "Birinin kırmızı halıda gerçekten orijinal antik eserler takabileceği aklıma hiç gelmemişti. Hayatımın büyük bölümünü müzelerde ve arkeolojik alanlarda geçiriyorum; burada öğrendiğiniz ilk şey hiçbir şeye dokunmamanız gerektiğidir," dedi. Ionescu, "Zendaya'nın yerinde olsaydım, kökenini ve kullanım amacını bilmediğim hiçbir antik eseri üzerimde taşımazdım" diye ekledi. "Bu eserin geçmişini, nerede bulunduğunu, bir zamanlar bir tanrıya adak olarak mı sunulduğunu, bir mezara mı bırakıldığını ya da savaş döneminde mi saklandığını bilmek isterdim," yorumunu yaptı.

Bazı sosyal medya kullanıcıları olayı, Kim Kardashian'ın 2022 Met Gala'da Marilyn Monroe'nun orijinal elbisesini giymesi ve elbisenin zarar görmesiyle sonuçlanan tartışmaya benzetti. Bir kullanıcı, "Bence bu, Kim Kardashian'ın Marilyn Monroe'nun orijinal elbisesini giymesiyle aynı şey. Burada da orijinal eser yerine bir kopya kullanılmalıydı," yorumunu yaptı.

Barron London ise yaptığı açıklamada küpelerin "belgelenmiş kökenleri ve yürürlükteki tüm yasal gereklilikler doğrultusunda sorumlu şekilde korunduğunu" belirtti. Galeri, eserlerin ödünç verilmesinin ticari amaç taşımadığını, amaçlarının "antik İranlı kuyumcuların olağanüstü sanatını onurlandırmak" olduğunu ifade etti.

Ziwiye Hazinesi'nin Hikayesi

Ziwiye Hazinesi, 1947 yılında İran'ın kuzeybatısındaki Kürdistan eyaletinde bulunan Ziwiye köyü yakınlarında çobanların toprak çalışmaları sırasında keşfedildi. Altın, gümüş, bronz ve seramik eserlerden oluşan hazine, MÖ 1. binyıla tarihleniyor. 2015 yılında yayımlanan bir akademik araştırmaya göre, hazinenin kalan parçaları 1960'lı yıllarda İran dışına çıkarılarak antika piyasasında satıldı. Bugün eserler dünyanın farklı müzeleri ve özel koleksiyonlarına dağılmış durumda.

İran'ın Kültürel Mirası Yurtdışında

İran'a ait antik eserler, Batılı müzeler ve özel koleksiyonlarda geniş bir şekilde bulunuyor. Louvre Müzesi, Persepolis ve Ahameniş dönemine ait önemli eserleri barındırırken, New York Metropolitan Sanat Müzesi, British Museum ve Almanya, Avusturya, Avustralya'daki çeşitli koleksiyonlarda da kökeni tartışmalı birçok İran eseri yer alıyor. Chicago Üniversitesi Doğu Enstitüsü, Persepolis'ten getirilen binlerce çivi yazılı tableti 80 yılı aşkın süre elinde tuttuktan sonra bir kısmını İran'a iade etti.

İran, kültürel mirasını geri kazanma girişimlerinde sınırlı sonuçlar aldı. 2019 yılında yaklaşık bin 800 Persepolis tableti uzun süren hukuki süreçlerin ardından Tahran'a iade edildi. Üç yıl sonra, İran-Irak Savaşı sırasında yağmalanan 3 bin yıllık sırlı tuğlalardan oluşan bir koleksiyon, İsviçre polisinin el koyması ve yıllarca süren hukuki mücadelenin ardından İran Ulusal Müzesi'ne geri gönderildi. İran, eserlerin iadesi için özel bir çalışma grubu oluşturdu ve ABD ile Avustralya başta olmak üzere çeşitli ülkelerle görüşmelerini sürdürüyor. Ancak ABD-İran ilişkilerindeki gerilim, diplomatik süreçleri sekteye uğratıyor. Tahran yönetimi, Zendaya'nın taktığı altın diskler için henüz resmi bir iade talebinde bulunmadı.

IShowSpeed ve Faravahar Rozeti

ABD'li yayıncı IShowSpeed, New Jersey'deki 2026 Dünya Kupası finalinin kapanış töreninde üzerinde Faravahar sembolü bulunan bir rozet taktığı ceketle sahneye çıktı. Faravahar, merkezinde insan figürü bulunan kanatlı bir disk olup Ahameniş Pers İmparatorluğu'na dayanan ve İran kültür tarihinin en kalıcı sembollerinden biri kabul ediliyor. Zerdüşt inancında insan ruhunun ilahi yönünü temsil eden sembol, günümüzde İran diasporası tarafından İslam Cumhuriyeti'nin sembollerinden bağımsız, İslam öncesi Pers kimliğinin kültürel bir simgesi olarak kullanılıyor.

Faravahar'ın Dünya Kupası finali gibi küresel bir etkinlikte görünmesi sosyal medyada geniş yankı uyandırdı. Bazı İranlılar ve diaspora üyeleri, İslam öncesi Pers kültürüne ait bir simgenin dünyanın en büyük spor organizasyonlarından birinde yer almasından memnuniyet duyduklarını ifade etti. Diğer kullanıcılar ise IShowSpeed'in sembolün anlamını gerçekten bilip bilmediğini sorguladı. Bazıları, İran kültürüyle bilinen bir bağı olmayan fenomenin, İran ile savaş halinde bulunan bir ülkenin ev sahipliğinde düzenlenen törende bu sembolü taşımasını dikkat çekici buldu. IShowSpeed'in temsilcileri ise rozetin bilinçli bir tercih olup olmadığı konusunda açıklama yapmadı.