Yükseköğretimde reform çağrısı: YÖK yeniden yapılanmalı, lisans kalıbı esnetilmeli, akademik terfide bilimsel katkı esas alınmalı

Enstitü Sosyal tarafından hazırlanan 'Türkiye'de Yükseköğretim Sisteminin Mevcut Durumu, Yapısal Sorunlar ve Politika Önerileri' başlıklı rapor, yükseköğretim sistemini tüm boyutlarıyla analiz ediyor. Raporda, niceliksel büyüme döneminin tamamlandığı ve artık nitelik, araştırma kapasitesi ve uluslararası rekabet gücüne odaklanılması gerektiği vurgulanıyor.

Raporun en dikkat çekici önerilerinden biri, lisans eğitiminde süre ve diploma merkezli yapının terk edilmesi. Mevcut "süre ve diploma merkezli" yapının öğrenme çıktılarını gölgede bıraktığı belirtilerek, yetkinlik temelli bir modele geçilmesi ve bazı bölümlerde lisans süresinin 180 AKTS (2+1 yıl) olarak uygulanabilmesi öneriliyor. Ayrıca mikro yeterlilikler ve modüler öğrenme modellerinin yaygınlaştırılması isteniyor.

Yönetişim alanında ise 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun güncellenmesi ve rektörlük pozisyonlarının akademisyen tekelinden çıkarılarak farklı alanlardan profesyonellere açılması talep ediliyor. YÖK'ün merkezi denetim kurumu olmaktan çıkıp düzenleyici ve koordinasyon odaklı bir yapıya dönüşmesi, üniversitelere daha fazla özerklik tanınması ancak bunun hesap verebilirlikle dengelenmesi öneriliyor.

Raporda ayrıca, üniversitelerin tek tip modelden kurtulması ve misyon farklılaşmasına gidilmesi gerektiği belirtiliyor. Araştırma, eğitim, bölgesel kalkınma ve girişimcilik odaklı farklı üniversite modelleri oluşturulmalı, kontenjan ve finansman politikaları da bu misyona göre şekillendirilmeli.

Akademik kariyer süreçlerinde zaman değil bilimsel katkı esas alınmalı. Profesörlük ve doçentlikte tek tip kariyer yolu yerine eğitim, araştırma ve uygulama odaklı farklı yollar açılması; doktoranın kalite filtresi olarak yeniden yapılandırılması ve doktora sonrası araştırma pozisyonlarının artırılması isteniyor.

Raporun araştırma vizyonu, "yayın sayan" değil "etki üreten" üniversite modeline geçilmesini öngörüyor. Yayın sayısı odaklı model terk edilmeli, patent, prototip, girişim ve toplumsal etki gibi çıktılar ön plana çıkarılmalı. Araştırma üniversitelerinde ders yüklerinin azaltılması ve akademisyenlere daha fazla araştırma zamanı tanınması tavsiye ediliyor.

Finansman modelinde kaynakların sadece öğrenci sayısına göre değil, araştırma, toplumsal etki ve kalite göstergelerine göre dağıtılması öneriliyor. Ayrıca üniversitelerin alternatif gelir üretme kapasitelerinin güçlendirilmesi ve akademisyen maaşlarının şehir ekonomik koşullarına göre iyileştirilmesi talep ediliyor.

Rapor, yapay zekâ çağına dikkat çekerek mevcut akademik dürüstlük ve değerlendirme sistemlerinin yeniden tasarlanması gerektiğini belirtiyor. Doçentlik ve yükseltme süreçlerinde sözlü değerlendirme ve araştırma portfolyosu uygulamalarının geliştirilmesi, yerli akademik veri ve yapay zekâ altyapılarının kurulması isteniyor.

Uluslararasılaşma başlığında ise uluslararası öğrenci, akademisyen ve yayın hedeflerinin yeniden belirlenmesi, akademisyen istihdamında uluslararası hareketliliğin teşvik edilmesi ve lisansüstü düzeyde uluslararası öğrenci oranlarının artırılması öneriliyor. Uluslararası eğitimin ekonomik katma değer mantığıyla yönetilmesi ve kaynak ülke çeşitliliğinin artırılması vurgulanıyor.

Son olarak, tüm bu dönüşümün veriyle yönetilmesi gerektiği belirtilerek kontenjanların mezun istihdamı ve sektör ihtiyaçlarıyla ilişkilendirilmesi, rektör performansının ve kurumsal kalitenin düzenli ölçülmesi, gerçek zamanlı veri izleme ve karar destek mekanizmalarının kurulması talep ediliyor. Raporun ana tezi: Türkiye yükseköğretimde büyüme aşamasını tamamladı, şimdi sıra bu büyüklüğü kalite ekosistemine dönüştürmekte.