Terörsüz Türkiye'de Ankara Modeli: IRA ve FARC'tan Farklı

Terörsüz Türkiye'de Süreç Adım Adım İlerledi

Terörsüz Türkiye hedefi kapsamında süreç, TBMM bünyesinde kurulan Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu ile yeni bir aşamaya geçti. Komisyon ilk toplantısını 5 Ağustos 2025'te yaptı.

Güvenlik ve istihbarat kurumları da Meclisi bilgilendirdi. Dönemin İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya, Milli Savunma Bakanı Yaşar Güler ve MİT Başkanı İbrahim Kalın, 8 Ağustos 2025'te Komisyona güvenlik, savunma ve istihbarat sunumları yaptı. Aynı isimler 18 Kasım 2025'te yeniden Komisyonu bilgilendirerek milletvekillerinin sorularını yanıtladı.

Komisyon çalışmaları sonucunda hazırlanan rapor, 18 Şubat 2026'da 47 kabul, 2 ret ve 1 çekimser oyla kabul edildi.

12 Maddelik Teklif Adalet Komisyonu'ndan Geçti

Milli Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair 12 maddelik Kanun Teklifi TBMM Başkanlığına sunuldu ve Adalet Komisyonu'nda kabul edildi.

Teklifin uygulanması, PKK/KCK'nın fiili varlığına son verdiğinin ve kontrolündeki silah ve mühimmatı teslim ettiğinin güvenlik kurumlarınca tespit edilmesi ve bu durumun MGK kararıyla teyit edilmesine bağlandı. 8 Ağustos 2026 itibarıyla süreç, Komisyon ve rapor aşamasını geride bırakarak teklifin yasama sürecine girdiği yeni safhaya geçti.

Türkiye'de Terörsüz Türkiye sürecine ilişkin açıklanan resmi mekanizmalarda üçüncü bir devlet veya uluslararası kuruluş arabulucu olarak yer almıyor. Dünyadaki benzer silahsızlanma süreçlerinde ise tablo farklı.

Dünyada Silahsızlanma Süreçleri Nasıl Yürütüldü?

IRA'dan FARC'a, ETA'dan MILF'e kadar birçok ülkede farklı arabuluculuk ve doğrulama modelleri uygulandı.

IRA: Bağımsız Uluslararası Silahsızlanma Komisyonu

Kuzey İrlanda'daki IRA süreci, çatışma çözümü çalışmalarında en çok incelenen örneklerden biri oldu. Siyasi müzakerelerde eski ABD Senatörü George Mitchell önemli rol üstlenirken, silahsızlanmanın doğrulanması için İngiltere ve İrlanda hükümetleri tarafından Bağımsız Uluslararası Silahsızlanma Komisyonu oluşturuldu.

Komisyonun başkanlığını eski Kanada Genelkurmay Başkanı General John de Chastelain yürüttü. İngiltere hükümetinin resmi kayıtlarına göre Komisyon, Eylül 1997'den Şubat 2010'a kadar yaklaşık 12 yıl faaliyet gösterdi. Komisyon yalnızca IRA'nın değil, Kuzey İrlanda'daki cumhuriyetçi ve birlik yanlısı paramiliter yapıların silahsızlanmasını takip etti. Böylece silahların devre dışı bırakılması tarafların açıklamalarıyla sınırlı kalmadı, bağımsız uluslararası bir yapı tarafından doğrulandı.

ETA: Uluslararası Doğrulama Komisyonu ve Sivil Toplum

İspanya'daki ETA'nın silahsızlanmasında farklı bir model uygulandı. Uluslararası Doğrulama Komisyonu, 28 Eylül 2011'de ETA'nın şiddeti kesin olarak sona erdirme açıklamasını doğrulamak amacıyla kuruldu.

Komisyon, Ocak 2014'te ETA'nın belirli miktarda silah, mühimmat ve patlayıcıyı operasyonel kullanımdan çıkardığını doğruladı. Kritik aşama 8 Nisan 2017'de yaşandı. Bask sivil toplum temsilcileri, ETA'ya ait silah, mühimmat ve patlayıcıların bulunduğu yerlerin bilgilerini Komisyona verdi. Komisyon da bu bilgileri Fransız makamlarına iletti. Fransız polisi aynı gün 3,5 tondan fazla silah, mühimmat ve patlayıcı materyali güvence altına aldı.

ETA örneğinde klasik devletler arası arabuluculuktan ziyade uluslararası doğrulama mekanizması, sivil toplum ve Fransız makamlarının birlikte rol aldığı bir süreç işletildi.

FARC: Birleşmiş Milletler Doğrudan Sahadaydı

Kolombiya hükümeti ile FARC arasındaki barış süreci, BM'nin silah bırakma mekanizmasında doğrudan rol aldığı en dikkat çekici örneklerden biri oldu. FARC mensuplarının bulunduğu 26 geçici normalleşme bölgesi ve noktasında BM Misyonu görevlendirildi.

BM yalnızca gözlemci olmadı; FARC silahlarının kayıt, doğrulama, teslim alma ve depolama süreçlerinde doğrudan görev üstlendi. 26 Haziran 2017'de BM Misyonu, FARC-EP'ye ait toplam 7 bin 132 bireysel silahın kayıt altına alındığını açıkladı.

Silahların büyük bölümü BM kontrolündeki konteynerlere alındı; kampların güvenliği için geçici olarak bırakılan sınırlı sayıdaki silah ise daha sonraki aşamada teslim alındı. BM Misyonu ayrıca silah depolarını denetledi, mühimmat ve patlayıcıların çıkarılması ve imhası süreçlerinde görev aldı.

FMLN: BM Genel Sekreteri Himayesinde Görüşmeler

El Salvador hükümeti ile Farabundo Martí Ulusal Kurtuluş Cephesi arasındaki çatışmanın sona ermesinde BM kritik rol üstlendi. Taraflar arasındaki görüşmeler BM Genel Sekreterinin himayesinde yürütüldü.

Barış anlaşmasının ardından kurulan ONUSAL misyonu, ateşkesin ve anlaşmanın uygulanmasının yanı sıra FMLN'nin silahsızlandırılmasını da takip etti. BM kayıtlarına göre FMLN'ye ait silah ve ekipmanların doğrulanması ve imha edilmesi süreci 18 Ağustos 1993'te tamamlandı.

URNG: BM Askeri Gözlemcileri Denetimde

Guatemala hükümeti ile Guatemala Ulusal Devrimci Birliği arasındaki 36 yıllık çatışmanın sona erdirilmesinde de BM devreye girdi. Taraflar Aralık 1996'da kesin ateşkes anlaşmasını imzaladıktan sonra BM Güvenlik Konseyi, MINUGUA askeri gözlem misyonunun oluşturulmasını kararlaştırdı.

Gözlemcilerin görevleri arasında ateşkesin uygulanmasının yanı sıra güçlerin ayrılması, URNG mensuplarının silahsızlandırılması ve terhisinin doğrulanması da yer alıyordu.

GAM: Helsinki'de Arabuluculuk ve Uluslararası Gözlem

Endonezya hükümeti ile Özgür Açe Hareketi arasındaki yaklaşık 30 yıllık çatışmanın sona erdirilmesinde Finlandiya merkezli bir model uygulandı. Eski Finlandiya Cumhurbaşkanı Martti Ahtisaari ve kurduğu Crisis Management Initiative, taraflar arasındaki görüşmelerde arabuluculuk yaptı.

Yedi aylık müzakerelerin ardından taraflar 15 Ağustos 2005'te Helsinki'de barış anlaşmasını imzaladı. Anlaşmanın uygulanmasını denetlemek için AB liderliğinde ve ASEAN ülkelerinin katkısıyla Aceh Monitoring Mission oluşturuldu. Böylece GAM örneğinde hem müzakere aşamasında dış arabulucu hem de uygulama aşamasında uluslararası gözlem mekanizması devredeydi.

Nepal: Silahlar BM Denetimine Alındı

Nepal hükümeti ile Maoist güçler arasındaki çatışmanın sona erdirilmesinin ardından silahların ve savaşçıların yönetimi için BM devreye girdi. Tarafların anlaşmasına göre Maoist güçler için 7 ana kamp ve 21 uydu kamp oluşturuldu.

Silahların türü, sayısı, seri numaraları ve mühimmat miktarlarının BM Misyonuna bildirilmesi kararlaştırıldı. BM'ye kamplara erişim ve silahların yönetimini izleme yetkisi verildi. BM gözlemcileri silah depolarını 24 saat esasına göre takip etti.

MILF: Arabulucu Malezya, Silahsızlanma Heyetinde Türkiye

Filipinler hükümeti ile Moro İslami Kurtuluş Cephesi arasındaki süreç Türkiye açısından ayrı bir önem taşıyor. Filipinler hükümetinin resmi kayıtlarına göre 2001'den itibaren yürütülen müzakerelerin ikinci aşamasında Malezya üçüncü taraf kolaylaştırıcı olarak sürece dahil oldu.

2014'te Kapsamlı Bangsamoro Anlaşması imzalandı ve MILF güçlerinin kademeli olarak silahsızlandırılması normalleşme sürecinin temel unsurlarından biri haline geldi. Sürecin tarafsız yürütülmesi için Bağımsız Silahsızlanma Organı oluşturuldu. Filipinler hükümetinin 2022 tarihli resmi açıklamasında bu yapıda Türkiye, Norveç, Brunei Darüsselam ve Japonya'dan uzmanların görev aldığı belirtildi.

Bu örnek, Türkiye'nin Filipinler'deki silahsızlanma mekanizmasının uluslararası ayağında görev aldığını gösterirken, Terörsüz Türkiye sürecinde açıklanan resmi yapıda yabancı bir arabulucu bulunmuyor.

RENAMO: Roma ve Sant'Egidio Merkezli Arabuluculuk

Mozambik hükümeti ile RENAMO arasındaki iç savaşın sona erdirilmesi için yürütülen görüşmelerin adresi İtalya'nın başkenti Roma oldu. Taraflar Sant'Egidio Topluluğunun merkezinde bir araya geldi.

Sant'Egidio arşivindeki anlaşma metinlerinde İtalyan hükümeti temsilcisi Mario Raffaelli, Beira Başpiskoposu Jaime Gonçalves ile Sant'Egidio'dan Andrea Riccardi ve Matteo Zuppi arabulucular olarak yer aldı. 4 Ekim 1992'de Genel Barış Anlaşması imzalandı.

Mozambik modelinde İtalyan hükümeti temsilcisi, dini aktörler, Sant'Egidio ve uluslararası gözlemcilerin dahil olduğu çok katmanlı bir mekanizma oluşturuldu.

FNL: Güney Afrika Kolaylaştırıcı Oldu

Burundi hükümeti ile Ulusal Kurtuluş Güçleri arasındaki süreçte Güney Afrika öne çıktı. BM kayıtlarına göre hükümet ile FNL, barış sürecinin son aşamasına ilişkin yol haritasını Güney Afrikalı kolaylaştırıcının liderliğinde oluşturdu.

FNL'nin silahlı kanadı resmen silahsızlandırıldıktan sonra örgüt 21 Nisan 2009'da siyasi parti olarak tescil edildi.

Dünya Örnekleri ve Ankara Modeli Farkı

Dünyadaki örnekler tek bir yöntemle yürütülmedi. Öne çıkan modeller şöyle sıralanabilir:

• IRA: Bağımsız Uluslararası Silahsızlanma Komisyonu doğruladı.
• ETA: Uluslararası Doğrulama Komisyonu ve sivil toplum devredeydi.
• FARC ve FMLN: Birleşmiş Milletler doğrudan görev üstlendi.
• URNG: BM askeri gözlemcileri silahsızlanmayı doğruladı.
• GAM: Martti Ahtisaari ve CMI arabuluculuk yaptı.
• Nepal: Silahlar BM denetimine alındı.
• MILF: Malezya kolaylaştırıcı, Türkiye silahsızlanma heyetinde görev aldı.
• RENAMO: Roma ve Sant'Egidio merkezli arabuluculuk yürütüldü.
• FNL: Güney Afrika kolaylaştırıcı oldu.
• Terörsüz Türkiye: TBMM ve Türkiye'nin kendi kurumları merkezde.

Türkiye'de ise sürece ilişkin açıklanan resmi mekanizmalarda üçüncü bir devlet veya uluslararası kuruluş arabulucu olarak yer almıyor. Siyasi ve hukuki süreç TBMM çatısı altında yasama aşamasında ilerlerken, güvenlik ve istihbarat boyutunda Türkiye'nin kendi kurumları görev üstleniyor.

Terörsüz Türkiye sürecinde açıklanan resmi mekanizmanın merkezinde TBMM ve Türkiye'nin kendi kurumları bulunuyor.