Kamu Yönetiminde Dehşet Dengesi ve Oluşturduğu Sorunlar

Kamu yönetiminde kullanılan "dehşet dengesi" kavramı, aslında uluslararası ilişkilerden ödünç alınmış bir metafor olup, kurum içinde aktörlerin birbirini hukuk, liyakat ve denetim mekanizmalarıyla değil; karşılıklı korku, tehdit ve zarar verme ihtimaliyle dengelediği bozuk bir düzeni anlatır. Sağlıklı bir kamu yönetiminde denge, hukuk kuralları, şeffaflık ve hesap verebilirlikle sağlanırken, dehşet dengesinde bu denge görünüşte vardır ancak korku ekseninde işler.

Dehşet Dengesinin Kamu Yönetimindeki Tezahürleri

Bu yapıda yöneticiler, astlarını disiplin cezaları, görev yeri değişikliği veya terfi engeli gibi tehditlerle kontrol ederken, astlar da yöneticilerin usulsüz işlemlerini ifşa etme tehdidiyle karşılık verir. Böylece kurum içinde görünmez bir karşılıklı korku ilişkisi oluşur. Kamu görevlileri hukuka ve kamu yararına göre değil, güç dengelerine göre hareket eder. Gerçek sorunlar toplantılarda dile getirilmez, raporlar gerçeği tam yansıtmaz ve denetimler biçimsel hale gelir. Kurum içi sessizlik, düzenin sağlıklı olduğu izlenimini verse de aslında korkunun sonucudur.

Bir köşe yazısında belirtildiği gibi, bakanın istemediği bir yardımcıyla çalışmak zorunda olduğu bakanlıklarda işlerin iyi gitmemesi kaçınılmazdır. Bu tür kurumlarda bir dehşet dengesi oluşur, zaman kavgalarla geçer ve iyi yönetimden söz edilemez. Kötü yönetilen özel şirketler batarken, kamu kurumlarında bedel vatandaşa çıkar.

Hukuki Denetimden Kişisel Denetime Geçiş

Normalde idari denetim, kamu görevinin hukuka uygun yürütülmesini sağlamayı amaçlar. Ancak dehşet dengesinin hakim olduğu yapılarda denetim kişisel, şekli ve seçici bir araca dönüşür. Aynı eylem, kişinin güçlü bağlantılarına göre farklı sonuçlar doğurabilir. Bu durum hukuk devleti ilkesini zedeler ve öngörülebilirliği ortadan kaldırır.

Liyakat Sisteminin Bozulması

Dehşet dengesinde sadakat, uyum ve sessizlik, liyakat önüne geçer. Eleştirel düşünen, hataları fark eden çalışanlar tehdit olarak algılanır. Sorgulamayan risk almayan kişiler daha kolay yükselir. Zamanla kurumsal kalite düşer ve en kritik kararlar en uyumlu kişiler tarafından alınır. Çalışanlar emeklerinin karşılığını alamayınca pasifleşir veya kurumdan ayrılır.

Kurumsal Sessizlik ve Korku Kültürü

Korku, açık iletişimi yok eder. Personel yanlış gördüğü işlemleri dile getirmekten çekinir, çünkü eleştiri mesleki katkı değil yönetime karşı tavır olarak yorumlanır. Hatalar konuşulmadığında öğrenme gerçekleşmez. Yönetici doğru bilgi alamaz, sağlıklı karar veremez. Korku kültürü yöneticileri de etkiler; onlar da hata yapmaktan kaçınarak risk içeren kamu yararına işlemleri erteler.

Karar Alma Süreçlerinde Felç

Dehşet dengesinde herkes imza atmaktan, görüş bildirmekten çekinir. Dosyalar birimler arasında dolaşır, sürekli ek görüşler istenir. Görünüşte işlem yapılır ancak gerçekte karar alınmaz. Bu durum belediyeler, bakanlıklar, üniversiteler gibi çok aktörlü yapılarda sık görülür ve vatandaşın kamu hizmetine erişimini geciktirir. Karar almamak da bir tercihtir ve çoğu zaman karar almak kadar zararlıdır.

Denetim Kurumlarının Rolü

Dehşet dengesini kırmanın yollarından biri etkili ve bağımsız denetimdir. Denetim, korku üretmek için değil, hukuka aykırılıkları tespit etmek ve kamu kaynaklarını korumak için kullanılmalıdır. Sağlıklı denetim nesnel, gerekçeli ve düzeltici olmalıdır. Denetim sadece geçmişi cezalandıran bir mekanizma olarak görülürse hatalar saklanır.

Siyasi Etki ve Bürokratik Güvenlik

Kamu yönetiminde dehşet dengesi çoğu zaman siyasi etki ile bürokratik güvenlik kaygısı arasında oluşur. Demokratik sistemde seçilmişler politika belirler, bürokrasi uygular. Sorun, siyasi talimatın hukuki sınırları zorlaması veya bürokrasinin değişimi engellemesiyle ortaya çıkar. Sağlıklı bir ilişki kurumsal sorumluluk temelinde kurulmalı, kişisel sadakate dayanmamalıdır.

Kamu Etiği ve Kişisel Cesaret

Kurallar tek başına yeterli değildir; kamu görevlilerinin etik ilkelere bağlılığı önemlidir. Dehşet dengesi, bireylerin etik cesaret göstermemesiyle güçlenir. Ancak etik davranış için ihbar ve şikayet mekanizmaları, personel güvenceleri ve yargısal koruma gibi kurumsal destekler gereklidir.

Vatandaşa Etkisi

Kamu yönetimindeki dehşet dengesi en sonunda vatandaşa yansır. Aynı başvuru farklı kişiler için farklı sonuçlanır. Memur inisiyatif almaktan korktuğu için sürekli ek belge istenir. Bu durum idareye güveni azaltır, vatandaşı tanıdık veya aracı aramaya yönlendirir. Kamu görevlisi vatandaşı hizmet alıcısı değil, risk kaynağı olarak görmeye başlar.

Çözüm Yolları

Dehşet dengesini ortadan kaldırmak için atılması gereken adımlar şunlardır:

• Hukuk devleti ilkesi güçlendirilmeli; disiplin, atama ve terfi işlemleri açık kurallara bağlanmalıdır.
• Liyakat sistemi güçlendirilmeli; sınavlar güvenilir, mülakatlar denetlenebilir hale getirilmelidir.
• Kurum içi iletişim kanalları güçlendirilmeli; eleştirinin cezalandırılmadığı bir ortam oluşturulmalıdır.
• Denetim mekanizmaları düzeltici ve önleyici anlayışla işletilmelidir.
• Etik liderlik geliştirilmeli; yöneticiler kurum kültürünü şekillendiren aktörler olarak adil ve hesap verebilir olmalıdır.

Sağlıklı bir kamu yönetiminde denge, korkuyla değil hukukun üstünlüğüyle sağlanır. Amaç, korkuya dayalı dengeyi hukukla, kişisel sadakati liyakatle, sessizliği şeffaflıkla ve keyfiliği hesap verebilirlikle değiştirmektir.