Enstitü Sosyal'den "Bütüncül Yükseköğretim Reformu" Raporu

Enstitü Sosyal'in hazırladığı 'Türkiye'de Yükseköğretim Sisteminin Mevcut Durumu, Yapısal Sorunlar ve Politika Önerileri' başlıklı rapor, son 20 yılda üniversite, öğrenci ve akademisyen sayılarındaki niceliksel büyümeye dikkat çekiyor. Bu büyümenin sürdürülebilir bilimsel, toplumsal ve ekonomik katma değere dönüşmesi için sistemin kalite, verimlilik ve uluslararası rekabet gücü açısından yeniden yapılandırılması gerektiği vurgulanıyor. Raporda, yeni bir kalite ekosistemi inşası için 9 temel reform alanı şu şekilde sıralanıyor:

1. Yeni Yükseköğretim Kanunu ve Yönetişim Reformu

2547 sayılı Kanun'un sadeleştirilmesi ve güncellenmesi gerektiği belirtilirken, YÖK'ün kurumsal temsiliyetin artırıldığı düzenleyici ve koordinasyon odaklı bir yapıya dönüştürülmesi öneriliyor. Üniversitelere daha fazla kurumsal özerklik verilmesi, rektörlük pozisyonlarında ise objektif göstergelere dayalı olarak farklı alanlardan profesyonellerin görev alabilmesi gerektiği kaydediliyor.

2. Misyon Farklılaşmasına Dayalı Üniversite Sistemi

Üniversitelerin araştırma, eğitim, bölgesel kalkınma ve girişimcilik odaklı modellerle çeşitlendirilmesi gerektiği ifade ediliyor. Kurumların kontenjan, kadro ve finansman politikalarının da bu misyonlara göre şekillendirilmesi gerektiği aktarılıyor.

3. Yetkinlik Temelli Eğitim Modeline Geçiş

Süre ve diploma merkezli sistem yerine öğrenme çıktıları ile yetkinlik odaklı bir yapı kurulması çağrısı yapılıyor. Lisans eğitimi süresi için üniversitelere özerklik tanınarak 180 AKTS uygulamasının önünün açılması, eğitim ile deneyimi bir araya getiren bölümlerde ise 2+1 yıllık (6 dönem) eğitim süresinin geçerli olabilmesi öneriliyor. Ayrıca mikro yeterlilikler ve modüler öğrenme modellerinin yaygınlaştırılması gerektiği bildiriliyor.

4. Akademik İnsan Kaynağı Reformu

Profesörlük ve doçentlik süreçlerinde zaman kıstasının değil, bilimsel katkının esas alınması gerektiği vurgulanıyor. Eğitim, araştırma ve uygulama odaklı farklı akademik kariyer yollarının geliştirilmesi, doktora eğitiminin akademik insan kaynağının kalite filtresi olarak yapılandırılması ve doktora sonrası araştırma pozisyonlarının artırılması gerektiği ifade ediliyor.

5. Performans ve Etki Temelli Finansman Modeli

Finansmanın yalnızca öğrenci sayısına göre değil; araştırma, toplumsal etki ve kalite göstergelerine göre dağıtılması gerektiği belirtiliyor. Üniversitelerin alternatif gelir üretme kapasitelerinin güçlendirilmesi ve akademisyenlerin maaş ile teşvik sistemlerinin, yaşadıkları şehirlerin ekonomik koşullarına göre iyileştirilmesi öneriliyor.

6. Araştırma ve Yenilikçilik Dönüşümü

Yayın odaklı akademik üretimden patent, prototip, girişim ve toplumsal etki odaklı modele geçilmesi gerektiği aktarılıyor. Araştırma üniversitelerinde ders yoğunluklarının azaltılması, üniversitelerin uluslararası yayın, proje ve girişim kapasitelerinin artırılması gerektiğine dikkat çekiliyor.

7. Yapay Zeka Çağına Uyumlu Yükseköğretim

Akademik dürüstlük ve değerlendirme sistemlerinin yeniden tasarlanması gerektiği bildiriliyor. Doçentlik ve yükseltme süreçlerinde sözlü değerlendirme ile araştırma portfolyosu uygulamalarının geliştirilmesi ve bu konuda üniversitelerin ihtiyaçlarının gözetilmesi istenirken, yerli akademik veri ve yapay zekâ altyapılarının oluşturulması gerektiği kaydediliyor.

8. Uluslararasılaşma ve Küresel Rekabet Reformu

Uluslararası öğrenci, akademisyen ve yayın hedeflerinin yeniden belirlenmesi, akademisyen istihdamında uluslararası hareketliliğin teşvik edilmesi gerektiği belirtiliyor. Lisansüstü düzeyde uluslararası öğrenci oranlarının artırılması istenirken, uluslararası eğitim alanının sektörel olarak ekonomik katma değerinin göz önünde bulundurularak yönetilmesi ve kaynak ülke çeşitliliğinin artırılması gerektiği ifade ediliyor.

9. Veri Temelli Planlama ve Kalite Güvencesi Sistemi

Kontenjanların, mezun istihdamı ve sektör ihtiyaçlarıyla ilişkilendirileceği veri temelli bir planlamaya geçilmesi öneriliyor. Rektör performansının ve kurumsal kalitenin düzenli olarak ölçülmesi, tüm sistem için gerçek zamanlı veri izleme ve karar destek mekanizmalarının kurulması gerektiği aktarılıyor.